Παρακάτω θα βρείτε το κείμενο της εισήγησής μου στο 2-ήμερο σεμινάριο:
" Η Εικαστική Παιδεία στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση" (4-5 Ιανουαρίου 2012) που οργανώθηκε από την Ένωση Εκπαιδευτικών εικαστικών μαθημάτων στην ΑΣΚΤ.
" Η Εικαστική Παιδεία στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση" (4-5 Ιανουαρίου 2012) που οργανώθηκε από την Ένωση Εκπαιδευτικών εικαστικών μαθημάτων στην ΑΣΚΤ.
Ο τίτλος της εισήγησης μου ήταν: "Σύγχρονα εκπαιδευτικά μοντέλα - Ο παρεμβατικός χαρακτήρας της εικαστικής αγωγής στην ολόπλευρη ανάπτυξη του παιδιού".
Το παρακάτω κείμενο θα λέγαμε πως ειναι η εμπλουτισμένη απομαγνητοφώνηση της εισήγησης.
4-1-2012, ΑΣΚΤ
...Όταν μου ζητήθηκε από την Eνωση να κάνω μια μικρή εισήγηση σχετικά με την Εικαστική παιδεία στην Α/Θμια Εκπαίδευση, αναρωτήθηκα τι θα ήταν πραγματικά χρήσιμο ν` ακούσουν οι μάχιμοι εικαστικοί-εκπαιδευτικοί. Υπάρχει ένα μεγάλος όγκος προτάσεων, με ιδέες για εργασίες, βιβλιογραφία, και περιοδικά για κατασκευές, που μπορούν να γίνουν μέσα στην τάξη. Αναρωτήθηκα εάν θα είχε νόημα να κάνω και εγώ παρόμοιες προτάσεις. Εξάλλου υπάρχουν και τα νέα βιβλία των εικαστικών στην Δευτεροβάθμια τα οποία περιέχουν υπέροχες ιδέες. Ενα μέρος θα μπορούσε κάλλιστα να προσαρμοστεί στην εικαστική αγωγή στην Α/θμια.
Παρόλαυτά υποστηρίζω τη θέση, πως κάθε εικαστικός- εκπαιδευτικός έχει την δική του ιδιοσυγκρασία, τους προσωπικούς του πειραματισμούς, την εικαστική του ματιά και αυτό θα μπορούσε να είναι απο μόνο του ένα πεδίο για να εμπνευστεί δραστηριότητες.
Το ερώτημα είναι λοιπόν, τι νέο χρειάζεται να ακούσει ο εικαστικός εκπαιδευτικός;
Ίσως νέους παιδαγωγικούς στόχους . Γι αυτό και ο τίτλος της πρότασής μου, είναι, ο ΠΑΡΕΜΒΑΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΕΙΚΑΣΤΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΣΤΗΝ ΟΛΟΠΛΕΥΡΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ. Θεωρώ πως αυτός είναι ένας παιδαγωγικός στόχος που δεν έχει προωθηθεί ικανοποιητικά από τους επίσημους φορείς..
Αρχικά η σκέψη μου ήταν να μιλήσω για μερικά σύγχρονα μοντέλα εικαστικής αγωγής όπως προτείνονται εδω και χρόνια από πρότυπα σχολεία στην Ευρώπη και στην Αμερική. Κάτι σαν ιστορική αναδρομή. Τα εκπαιδευτικά μοντέλα που χρησιμοποιούν την εικαστική αγωγή ως το βασικό εργαλείο παρέμβασης στην ανάπτυξη του παιδιού, είναι πάρα πολλά. Ωστόσο αποφάσισα να ασχοληθώ με ένα που ξεχωρίζει και θα λέγαμε πως οι προτάσεις του είναι κάτι σαν η Βίβλος της εικαστικής αγωγής.
Πρόκειται για τα σχολεία Reggio Emilia της Ιταλίας. Είναι ενα άγνωστο μοντέλο για την ελληνική εκπαιδευτική πραγματικότητα. Άρχισε να κυκλοφορεί στον χώρο της προσχολικής αγωγής μόλις το 2009. Συγκεκριμένα, γίνονται αναφορές σε αυτό, στο Α.Π.Σ. του νηπιαγωγείου. Αλλά καμία στα βιβλία των εικαστικών, ακόμα και σε αυτά που εκδόθηκαν τελευταία, ούτε στο Α.Π.Σ. του μαθήματος.
Θα είχε ενδιαφέρον να δούμε τι γίνεται στην γειτονική μας χώρα με την εικαστική αγωγή. Ωστόσο, επισημαίνω, πως ο τρόπος που θα επικοινωνήσω όλα αυτά μαζί σας θα είναι σαν μία εικαστικός και μάχιμη εκπαιδευτικός, καταθέτοντας την προσωπική μου εμπειρία και όχι σαν θεωρητικός. Δεν είμαι από αυτούς εξάλλου.
Εγώ και τα σχολεία.
Δουλεύω από το 1998 σε σχολεία της Μέσης εκπαίδευσης. Τα τελευταία δυο χρόνια είμαι με απόσπαση στο 16ο δημοτικό Ιλίου.
Είμαι και εγώ από εκείνους που υποχρεώθηκαν λόγω απόσπασης, πέρυσι να αποδεχτώ θέση σε Δημοτικό.
Η πρώτη μου αντίδραση; Μάλλον αρνητική. Τι δουλειά έχω στο Δημοτικό; Είχα καταφέρει να βρω ένα ρυθμό στα Γ/σια και η αλήθεια είναι πως μάλλον με τρόμαζε η ιδέα, εκείνου του άγνωστου «υλικού» που ονομάζεται παιδί του Δημοτικού.
Η αλήθεια είναι όμως πως είχα κουραστεί από τις συνθήκες εργασίας στην Β/θμια. Συνειδητοποιώ πια, πως μάλλον είχα πέσει σε ένα συντηρητισμό. Το μονόωρο μάθημα, η αταξία του προγράμματος, η έλλειψη εργαστηρίου, η απροθυμία των μαθητών του γυμνάσιου, με είχαν περιορίσει σε ένα είδος διδασκαλίας που έμοιαζε περισσότερο με Φύλαξη παιδιών, παρά με εικαστική αγωγή. Είχα περιορίσει τις εργασίες στο μπλοκ για να αποφευχθούν οι πολλές μετακινήσεις που πιθανόν να έφερναν αναταραχή και μόνο όταν η χημεία με τους μαθητές, μου το επέτρεπε, τολμούσα να κάνω μικρές ομάδες για κοινές εργασίες. Το ότι είμαι γυναίκα εκπαιδευτικός, φαινόταν ότι το έκανε ακόμα πιο δύσκολο. Νομίζω ξέρετε για ποιο πράγμα μιλάω.
Στο δημοτικό ήρθα σε ευχάριστη έκπληξη.
Από την πρώτη στιγμή που θα πατήσει ένας της Δευτεροβάθμιας στο προαύλιο και στην τάξη του δημοτικού, θα διαπιστώσει πως τα παιδιά αποβλέπουν σε ένα πιο επικοινωνιακό και παρορμητικό τρόπο διδασκαλίας.
Όλοι θα έχετε αισθανθεί την αγάπη που σας δείχνουν. Ατελείωτες αγκαλιές, δωράκια, κομπλιμέντα. Άλλοτε έρχονται να σας πουν τα θέματα τους, για κάποιο παιδί που τα ενόχλησε, για κάποιο θέμα της οικογενείας, για το μολύβι που έχασαν, για το γλυκό που έφαγαν, για το ότι θέλουν πιπί, ή ότι θέλουν να τους δέσετε τα κορδόνια κ.α.
Ηλικιακά οι ειδικοί επισημαίνουν, πως τα παιδιά του Δημοτικού και αυτό φαίνεται πιο έντονα στις μικρές τάξεις, βλέπουν στους δασκάλους μια γονεϊκή φιγούρα. Είμαστε δηλ. κάτι σαν μαμάδες και μπαμπάδες στα μάτια τους.
Στο Γυμνάσιο-Λύκειο, συνεχίζουν να είναι παιδιά και συνεχίζουν να είμαστε γονεϊκές φιγούρες, αλλά σε αυτήν την ηλικία τα παιδιά είναι στην εφηβεία ήδη. Και τι είναι αυτό που ξέρουν να κάνουν οι έφηβοι πολύ καλά; Να επαναστατούν στους γονείς.
Ήταν προφανές όμως πως δεν θα μπορούσα να επικοινωνήσω με τον ίδιο τρόπο που επικοινωνούσα με τους εφήβους και πως οι ανάγκες τους είναι διαφορετικές. Η ενέργειά τους και η λαχτάρα τους για τη ζωγραφική ήταν τόσο έντονες που με τράβηξαν μακριά από ότι είχα θεσπίσει τόσα χρόνια στον τρόπο οργάνωσης του μαθήματος. Σύντομα διαπίστωσα πως δεν είχα εγώ τον έλεγχο στο παιχνίδι. Τα παιδιά με τράβηξαν μακριά από τον ρόλο του δασκάλου, σε έναν νέο ρόλο τελείως διαφορετικό από αυτόν που είχα συνηθίσει στα Γυμνάσια. Έγινα ένα μέλος της ομάδας. Δεν δίδασκα. Απλώς συντόνιζα την επιθυμία τους να εκφραστούν.
Αν υπάρχει μια λεζάντα για το πώς πρέπει να γίνεται το μάθημα στο Δημοτικό, αυτό είναι η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ.
REGGIO EMILIA
Ένα εκπαιδευτικό μοντέλο που το διακρίνει η Ελευθερία, είναι το Reggio Emilia.
Ξεκίνησε πριν από περίπου 30 χρόνια από έναν νεαρό δάσκαλο (Malaguzzi), ο οποίος προσπάθησε να φέρει σε εφαρμογή τις Αρχές περί ελευθερίας και αυτονομίας του παιδιού του John Dewey και του εμψυχωτικού ρόλου του δασκάλου, σε ένα δημοκρατικό σχολείο. Στα Reggio, τα μικρά παιδιά ενθαρρύνονται να διερευνήσουν το περιβάλλον τους και να εκφραστούν μέσα από πολλές γλώσσες ή μορφές έκφρασης, όπως ο λόγος, η κίνηση, το σχέδιο, η γλυπτική, τα παιχνίδια με σκιές κ.α.
Αυτή τη προσέγγιση κατάφεραν να την εφαρμόσουν στο τυπικό σχολείο και όχι σε κάποιο πειραματικό, με προβλήματα ανάλογα με αυτά από αντιμετωπίζουμε και εμείς σήμερα.
Βέβαια το μοντέλο αυτό δεν είναι εντυπωσιακό μόνο για τις παιδαγωγικές ιδέες, αλλά και για το λόγο, πως ένας εμπνευσμένος και παιδαγωγικά καταρτισμένος παιδαγωγός, κατάφερε να οργανώσει μια ομάδα δασκάλων, γονέων και τοπικών φορέων για να πραγματοποιηθεί. Αναφορές λένε ότι παρέκαμψε πολλές φορές σχετικές οδηγίες από το αντίστοιχο Υπουργείο, ήρθε σε σύγκρουση με θεσμούς και επένδυσε σε αυτό το όνειρο, με πολύ κόπο και προσωπική εργασία.
Ειναι ένα σχολείο που φτιάχτηκε από εκπαιδευτικούς, και όχι από το Υπουργείο, δέχτηκε έντονες κριτικές, αλλά κατάφερε να εμπνεύσει την επιστημονική κοινότητα και να προωθηθεί. Είναι το μακροβιότερο, ειδικό πρόγραμμα αγωγής που έγινε ποτέ. Και το σημαντικό είναι ότι συνεχώς εξελίσσεται.
Είναι ένα πρόγραμμα που οργανώθηκε κυρίως για τη προσχολική αγωγή αλλά βρήκε εφαρμογή και σε άλλες βαθμίδες εκπαίδευσης.
Με δυό λόγια μπορεί να περιγραφεί ως εξής: είναι ένα μοντέλο εκπαίδευσης στο οποίο οι νοητικές, οι συναισθηματικές, οι κοινωνικές και οι ηθικές δυνατότητες του παιδιού, καλλιεργούνται μέσα από δημιουργικούς τρόπους έκφρασης .
Όλα αυτά που σας λέω έχουν αξία για την ειδικότητά μας, γιατί η ιδιαιτερότητα του προγράμματος είναι πως, όλες αυτές οι παιδαγωγικές αρχές έχουν ως πυρήνα της εκπαίδευσης το ΑΤΕΛΙΕ των εικαστικών και ο δάσκαλος εικαστικής αγωγής, έχει ένα γενικό συντονιστικό χαρακτήρα στην εκπαιδευτική διαδικασία, όχι μόνο για το μάθημα του αλλά και για όλα τα γνωστικά πεδία.
Χαρακτηριστικό είναι αυτό που είπε για τον ρόλο της ένα από τα ιδρυτικά μελή των σχολειών Reggio η εικαστικός Vea Vecchi για τον ρόλο του δασκάλου των εικαστικών:
“ …Ένα σημαντικό μέρος του ρόλου μου είναι να φροντίζω για την διακίνηση των ιδεών ανάμεσα στους δασκάλους. Είμαι πραγματικά ο μόνιμος σύμβουλος τους. Επειδή η κατάρτισή -και η βιωματική μου σχέση με τη δημιουργία ( σ.σ.)- είναι διαφορετική από εκείνων, μπορώ να του βοηθήσω να καταλάβουν τις αόρατες δυνατότητες των θεμάτων και των project που δεν είναι εμφανείς σε αυτούς. Μπορώ ακόμα να παρέμβω άμεσα στα παιδιά για να δημιουργηθούν ευκαιρίες που δεν πρόεκυψαν με άλλους δασκάλους. Για παράδειγμα, εγώ μόνο παρατήρησα ότι ο ήλιος που έλαμπε πίσω από το ένα δέντρο έξω από το παράθυρο, έριχνε μια σκιά των φύλλων στο γρασίδι. Έβαλα πάνω στο τζάμι ένα λεπτό λευκό χαρτί. Όταν ήρθαν τα παιδιά το πρωί, παρατήρησαν με ενθουσιασμό και ευχαρίστηση το θέαμα με τη σκιά των φύλλων στο χαρτί. Πολλά πράγματα ακολούθησαν . Ακόμη τα παιδιά είχαν την ιδέα να χρησιμοποιήσουμε τη σκιά σαν ρολόι. Κάποιο παιδί είπε: «-Είναι ώρα για το γεύμα. Κοιτάξτε το σχέδιο στο χαρτί” (Reggio Emilia: Οι χίλιες γλώσσες των παιδιών προσχολικής ηλικίας,C. Edwards and all, (σ.222),2006, Αθήνα ).
Στα σχολεία αυτά, ο εικαστικός δάσκαλος δεν έχει ως κύριο στόχο να βοηθήσει τα παιδιά να αναπτύξουν αρχές αισθητικής. Επενδύει στην ιδιαιτερότητά του ως καλλιτέχνης, και σαν καλλιτέχνης στέκεται εκεί για να προσφέρει την αντίληψη και την θεώρηση των πραγμάτων που μόνο αυτός μπορεί να προσφέρει .
Θα σας διαβάσω από το βιβλίο, ένα άρθρο από μια έκθεση φωτογραφίας που είχαν κάνει στο σχολείο Diana του Reggio Emilia: Το άρθρο ονομάζεται : Η ΕΞΥΠΝΑΔΑ ΜΙΑΣ ΛΑΚΟΥΒΑΣ ΜΕ ΝΕΡΟ. Ένα τυχαίο εύρημα, μια λακκούβα με νερό και ένας καθρέφτης γίνονται το πεδίο για μια σειρά αλληλεπιδράσεων.:
“...Όταν η βροχή σχηματίζει μια λακκούβα με νερό, χάρη στη καλή τύχη της ύπαρξης μιας τρύπας στο έδαφος και στη λίγη ηλιοφάνεια, τα παιδιά είναι γεμάτα χαρά. Αν οι ενήλικοι δεν τους θέσουν περιορισμούς και, αντίθετα, μπουν και αυτοί στο παιχνίδι, η λακκούβα με το νερό μπορεί να γίνει για τα παιδιά μια ολόκληρη υφήλιος που μπορούν να παρατηρήσουν.
'Όλα τα παιδιά συζητούν για τις αντανακλάσεις που βλέπουν στο νερό, στον καθρέπτη και στις σκιές. Προσπαθώντας να βγάλουν νόημα από αυτές τις πολύπλοκες εικόνες, ανταλλάσουν ιδέες.
(εικόνα 1. )
“-Το νερό τεμπελιάζει, αλλά όταν περπατάμε μέσα σ αυτό, κάνει μικρά
κύματα. Αυτά γίνονται όλο και πιο μεγάλα...-
-Ει! Μπορώ να δω τον εαυτό μου!..
-Κι εγώ! Αλλά τα χρώματα είναι πιο βρώμικα!...»
(εικόνα 2.)
-”ΒΟΗΘΕΙΑ! Ε!!!! Παιδιά! Είμαστε κάτω από το νερό!
«-Μπορώ να πιάσω την κορφή του δέντρου, γιατί αυτός είναι ένας άλλος κόσμος. Ο κόσμος του νερού”.
(εικόνα 3.)
Οι δάσκαλοι βάζουν έναν καθρέφτη στο έδαφος. Τα παιδιά φωνάζουν:
“-Ε!!!! Τώρα τα χρώματα είναι κανονικά!
“-Βοήθεια!!!!! Πέφτω στην τρύπα του κόσμου!!!!!!
(εικόνα 4.)
ΟΙ δάσκαλοι ζητούν από τα παιδιά να ζωγραφίσουν δέντρα και ανθρώπους και να τα βάλουν γύρω από έναν καθρέφτη.
(εικόνα 8.)
Τα παιδιά σχολιάζουν:
“- Η σκιά παραμένει όταν ο Ήλιος φεύγει. Μπορείτε όμως μετά να δείτε και τον αντικατοπτρισμό;”
“- Όταν ο ήλιος πέφτει, ο αντικατοπτρισμός μοιάζει να ξεθωριάζει. Ο ήλιος ξεθωριάζει τα πάντα!”
“- Όχι! Κάνεις λάθος! Ο αντικατοπτρισμός δεν είναι κοντά σε εσένα. Ειναι βαθιά και έχει χρώματα. Αντίθετα η σκιά μένει κοντά σου και δεν έχει χρώματα.Είναι πάντα σκοτεινή”
(Reggio Emilia: Οι χίλιες γλώσσες των παιδιών προσχολικής ηλικίας,C. Edwards and all, (σ.255),2006, Αθήνα ).
Σε αυτό το άρθρο παρατηρήσαμε συνεργασία, ελευθερία λεκτικής έκφρασης, πειραματισμό στην πράξη… πρωτοβουλία, διαπροσωπική επικοινωνία, εξερεύνηση. Τέτοιες εργασίες, δίνουν την δυνατότητα σε όλα τα παιδιά όχι μόνο σε εκείνα που έχουν μια ικανότητα στο σχέδιο, να πουν την γνώμη και την παρατήρησή τους.
Ο ΔΑΣΚΑΛΟΣ ΤΩΝ REGGIO
Ο δάσκαλος του Reggio Emilia πρέπει να έχει τα εξής χαρακτηριστικά:
- πρέπει να γνωρίζει πως να ακούει τα παιδιά,
- πρέπει να γνωρίζει πώς να τους επιτρέπει να παίρνουν πρωτοβουλία
- πρέπει να γνωρίζει πώς να τα καθοδηγεί με παραγωγικούς τρόπους.
Είναι αυτός που ενθαρρύνει την Ελευθερία, το Συναίσθημα και τις Αλληλεπιδράσεις.
Αναζητά την προώθηση της καλής διάθεσης των παιδιών και την ενθάρρυνση της μάθησης σε όλους του τομείς γνωστικό, ψυχοκινητικό, κοινωνικό και συναισθηματικό.
Εκμεταλλεύεται κάθε στιγμή που θα του δώσει την ευκαιρία να ενθαρρύνει τα παιδιά σε αλληλεπίδραση με τα εργαλεία .
Φτιάχνει ευκαιρίες, προσφέρεται στο να ακούει τα παιδιά, διαδίδει τις ιδέες τους δηλ. τα ερεθίσματα προσφέρονται από τα ίδια τα παιδιά κάτω από τη δική του ενθάρρυνση. Χρησιμοποιεί τις ιδέες κάθε παιδιού για να γίνονται δράσεις. Ενθαρρύνει την Αντιπαράθεση και την σύμπραξη.
Δεν αναφέρομαι στα Reggio για να σας πείσω να κοπιάρετε τις πρακτικές του. Είναι ανόητο να προσπαθήσουμε να εφαρμόσουμε εκπαιδευτικά μοντέλα άλλων χωρών. Ενημερωνόμαστε για να πάρουμε ιδέες για το πως θα τις εφαρμόσουμε στη δική μας κουλτούρα και στiς δικές μας πρακτικές δυσκολίες. Αυτός είναι ο ρόλος της επιστήμης. Να μας ενημερώσει για τις λύσεις που βρήκαν άλλοι σε ανάλογα προβλήματα.
Ίσως χρειάζεται να μελετήσουμε με μεγαλύτερη προσοχή τα Reggio όχι μόνο για τις προτάσεις του αλλά γιατί ίσως ήρθε η ώρα η εκπαιδευτική κοινότητα να αναλάβει δράση επί της ουσίας και στην πράξη. Η μη εφαρμογή των επίσημων προτάσεων του Ιταλικού Υπουργείου Παιδείας, έκανε τους εμπνευστές των Reggio να σκεφτούν τρόπους για να κάνουν περισσότερο αποτελεσματικό το σχολείο.
Έτσι η ελληνική πραγματικότητα δείχνει πως ο δάσκαλος έχει στην πλάτη του την ευθύνη να κάνει την αλλαγή, να κοπιάσει να βρει το λειτουργικό και δυστυχώς δεν είναι το manual του Α.Π.Σ. του Υπουργείου που θα βρει τις λύσεις, γιατί τις περισσότερες φορές προτείνεται από ανθρώπους που δεν έχουν δράση στο σχολείο παρά μόνο θεωρητική κατάρτιση.
Μιλάμε δηλ. για τον δάσκαλο ερευνητή.
Eδω κάνω μια παρένθεση για να προτρέψω να κρατάτε σημειώσεις. Κάτι σαν ημερολόγιο. Να δοκιμάζετε κάθε ιδέα σας ερευνητικά. Να παρατηρήσετε, να καταγράψετε συμπεριφορές μαθητών, αντιδράσεις,. Αυτό θα σας κάνει να έχετε μια ολοκληρωμένη ιδέα για τις δυνατότητες κάθε εργασίας. Έτσι θα είστε σε θέση να κάνετε αλλαγές που θα καλύπτουν τις ανάγκες των παιδιών.
Όλη αυτή η αίσθηση ελευθερίας τι αποτέλεσμα μπορεί να φέρει στην ανάπτυξη του παιδιού;
Για πολλά χρόνια, ακόμα και στα τελευταία βιβλία που τυπώθηκαν αλλά και συχνά σε προτάσεις ή προγράμματα του ΠΙ και του ΥΠΕΠΘ, βλέπουμε να προωθούνται οι κλασικές προσεγγίσεις γύρω από την τεχνική-διαδικασία που καλλιεργεί κυρίως αισθητικούς στόχους. Οι παιδαγωγικοί στόχοι είναι αόριστοι .. πχ: προτείνουν εργασίες για να αναπτυχτεί η φαντασία και η δημιουργικότητα στο παιδί. Δηλαδή.; Πρακτικά; Λειτουργικά; παιδαγωγικά; Πως διαφαίνεται η δημιουργικότητα και η φαντασία στην πράξη;
Ο ρόλος του εικαστικού/εικαστικού εκπαιδευτικού, έχει αλλάξει τα τελευταία χρόνια. Ανήκει στο πεδίο ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ και οι ανθρωπιστικές επιστήμες έχουν σαν στόχο να βελτιώσουν την ζωή του άνθρωπου, να τον κάνουν περισσότερο λειτουργικό, επιτυχημένο, ευτυχισμένο κ.α. Να καταγράψουν τις ανάγκες, τις ιδιαιτερότητες, τις τάσεις.
Ο ρόλος της καλλιτεχνικής δημιουργίας δηλαδή, δεν παραμένει στον χώρο του χόμπι, της ευχάριστης ενασχόλησης, της αισθητικής καλλιέργειας του παιδιού. Πολλές φορές στα επίσημα έγγραφα έχουμε αυτήν την αίσθηση. Ότι η εικαστική αγωγή προωθείτε ως η ευχάριστη ενασχόληση που ξεκουράζει, χαλαρώνει τα παιδιά και αναπτύσσει την αισθητική τους. Ένα χόμπι δηλ. Και αυτή η διάσταση, ‘όπως είναι φυσικό, αυτόματα υποβιβάζει τα εικαστικά στο δευτερεύον μάθημα.
Για να δούμε μερικά από τα οφέλη (στην πράξη) για την ζωή του παιδιού από την εικαστική αγωγή:
Στο πεδίο ανάπτυξης, συντελούνται οι εξής στόχοι :
- Το παιδί αναπτύσσει υψηλά επίπεδα αυτοπεποίθησης και αυτοεκτίμησης αφού οι πιθανότητες να επιτύχει στην εργασία του είναι πολλές, επειδή οι λύσεις των προβλημάτων που θα προκύψουν στις εικαστικές εργασίες είναι περισσότερες και όχι μια, όπως είναι σε άλλα μαθήματα, π.χ.στα μαθηματικά και στην ορθογραφία.
- Αναπτύσσει αίσθηση των δεξιοτήτων του αφού του προσφέρονται ευκαιρίες για πρωτοβουλία και αυτοσχεδιασμό.
- Εμπλουτίζει το λεκτικό του ρεπερτόριο αφού έρχεται σε αλληλεπίδραση κατά την δημιουργία, με τον δάσκαλο και την ομάδα, μέσα από την διαφωνία, την διαπραγμάτευση και την λεκτική έκφραση του έργου του
- Αποκτά αίσθηση του κορμιού του. Αναπτύσσει την λεπτή κινητικότητα, ιδιαίτερα στις μικρές ηλικίες, καθώς διαπιστώνει πως μπορεί να κάνει νέες κινήσεις π.χ. Θα παρατηρήσετε κυρίως στα παιδιά της Α, πολλές φορές, απομακρύνουν τα μάτια τους από το χαρτί καθώς σχεδιάζουν και παρατηρούν το χέρι τους..απολαμβάνουν την κίνηση που δεν ήξεραν ότι μπορούσαν να κάνουν μέχρι εκείνη τη στιγμή.
- Αναπτύσσει και άλλα χαρίσματα εκτός του εικαστικού πχ. οργανωτικότητας, επικοινωνίας, το ηγετικο πνεύμα, καθώς στις ομαδικές εργασίες θα έχει την δυνατότητα να οργανώσει κοινούς στόχους. Και αυτό αφορά και στα παιδιά εκείνα που δεν έχουν την αντικειμενική ικανότητα να σχεδιάσουν. πχ. Έβαλα ένα χαρτί περίπου 2 μετρά πλάτος στον τοίχο και προέτρεψα τα παιδια της Δ`, να φτιάξουν ένα βυθό. Κάποια στιγμή τους τέλειωσε το κίτρινο χαρτόνι που έβαζαν για άμμο. Πολλά παιδιά ήρθαν σε αδιέξοδο. Ο Γ. που δεν είναι από τα παιδί που έχουν ικανότητα στο σχέδιο και μάλλον δημιουργούσε συχνά αναταραχή στην τάξη, πρότεινε να βάψουν ένα λευκό χαρτί στο χρώμα της άμμου. Ο ίδιος μέσα σε λίγα λεπτά είχε οργανώσει ομάδα εργασίας και γρήγορα το έργο τους προχώρησε. Αν είχα παρέμβει εγώ δεν θα δινόταν η ευκαιρία να αναδείξει το ηγετικό του πνεύμα.
- Αναπτύσσει τη διαφορετικότητα, και μαθαίνει στα παιδιά να την αποδέχονται επίσης.
ΣΤΗ ΔΙΚΗ ΜΟΥ ΤΑΞΗ
Πως εφαρμόζω τις αρχές του Reggio; Ψάχνω τρόπους και εγώ να εφαρμόσω τις αρχές της Ελευθερίας, της Αποδοχής και της Πρωτοβουλίας.
Πρακτικά στο μάθημά μου, τα παιδιά αφήνουν σε κουτιά τα πράγματα των εικαστικών στην γωνιά των εικαστικών που έχουμε φτιάξει. Έχω πάντα μαζί μου ένα βαλιτσάκι με πιο βάρια υλικά, σφυρί, συρραπτικό, θερμοκολλα σε περίπτωση πού τα χρειαστούν για τις παρεμβάσεις στον χώρο της τάξης.
Δίνω ιδέες για εργασίες, αλλά τις περισσότερες φορές τα αφήνω να παίξουν με τα υλικά που επιθυμούν εκείνα. Για παράδειγμα: για την ιδέα των Χριστουγέννων ήταν ελεύθερα να εκφραστούν όπως ήθελαν. Μια ομάδα δούλεψε με πυλό και πλαστελίνες την φάτνη σε 3D πάνω στο τραπεζάκι που έχω ξεχωρίσει για αυτήν την δουλειά. Άλλοι με κατασκευές από χαρτί, άλλοι με μαρκαδόρους ή σε μεγάλες ομαδικές εργασίες με μεικτές τεχνικές.
Άλλη ομάδα ζωγράφισε ένα μεγάλο δέντρο πάνω σε χαρτί και πάνω εκεί τα παιδιά έφτιαξαν σε κολλάζ τα στολίδια τους. Ήταν ελεύθερα να κρεμάσουν ότι ήθελαν. Πέρα από τα συνηθισμένα, αγγελάκια κτλ, άλλοι ζωγράφισαν φρούτα…. Κάποιοι ζωγράφισαν αυτοκίνητα να κυκλοφορούν πάνω στα κλαδιά και άλλοι παλάμες ή ψάρια. Εγώ ήμουν εκεί να τους δίνω ιδέες για το πώς πρέπει να χρησιμοποιούν τα υλικά, ή να τους ενθαρρύνω σε πειραματισμούς.
Πχ. ένα άτακτο αγόρι της πρώτης, παράκουσε τις οδηγίες χρήσης της τέμπερας και την ανακάτεψε με UHU …. Δεν το μάλωσα. Έδειξα ενθουσιασμό για την ιδέα του. Κολλήσαμε αυτό το υλικό σε ένα χαρτί και το κρεμάσαμε στον τοίχο. Το σχήμα άλλαξε με τη βαρύτητα και περιμέναμε μέχρι την επομένη να δούμε τι θα έχει συμβεί…. Ένας δράκος, ένας φανταστικό πουλί…. Αυτό το λάθος έγινε αφορμή για να πειραματιστούμε και στο επόμενο μάθημα με αυτήν την ιδέα…. Φτιάξαμε μια φωλιά με παράξενα πλάσματα. Όλη η ομάδα είχε ενθουσιαστεί για αυτό το παράξενο υλικό.!
Συνήθως, στο μάθημά μου, προσπαθώ να φέρω μια ατμόσφαιρα εργαστηρίου στην τάξη… Μια ατμόσφαιρα που να μοιάζει με τα εργαστήρια της ΑΣΚΤ. Κάθε φοιτητής είχε μια δουλειά, ένα πρότζεκτ να ολοκληρώσει. Αλλά ήταν ελεύθερος να το εκφράσει με όποιον τρόπο ήθελε και με όποια υλικά.
Δεν αποκλείω καμιά διάθεση για πειραματισμό και ενθαρρύνω τα παιδιά να κάνουν ακόμα και εργασίες τύπου περφόρμανς ή ταμπλό βιβάντ. Μπορούν να παρουσιάσουν κάποιο χορευτικό που επινόησαν ή κάποιο στιχάκι. Πρόσφατα ένα αγόρι της Β` ήθελε να μας διαβάσει το γράμμα αγάπης που είχε γράψει για την αγαπημένη του σε άλλο τμήμα.
Άλλες φορές, η μουσική δε λείπει. Έχουμε τραγουδάκια και συνθήματα για να ενθαρρύνουμε ο ένας τον άλλο. «ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΣΩΣΤΟ Η ΛΑΘΟΣ ΣΤΗ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ..ΚΑΙ ΑΜΑ ΚΑΤΙ ΔΕΝ ΜΟΥ ΑΡΕΣΕΙ ΠΑΩ ΑΠ ΤΗΝ ΑΡΧΗ» είναι ένα από αυτά. Κάθε φορά που κάποιο παιδί στενοχωριέται που δεν καταφέρνει την εργασία, όλα τα υπόλοιπα αυθόρμητα του τραγουδούν το σύνθημα, η απλώς το ενθαρρύνουν.: “- Μην στενοχωριέσαι Μαρία . Το σημαντικό είναι να σου αρέσει αυτό που κάνεις εσένα και όχι στους άλλους. Θα τα καταφέρεις. “.
Μια ατμόσφαιρα αποδοχής πού πρέπει να ξεκινά από τον δάσκαλο και μεταβιβάζεται στην ατμόσφαιρα της τάξης και στις σχέσεις μεταξύ τους. Το ένα παιδί ενθαρρύνει το άλλο. Μια μεγάλη παρέα που έχει σαν στόχο να εκφράζεται.
Αυτή η διάσταση διδασκαλίας οδηγεί τα πράγματα πολλές φορές σε μια ελεγχόμενη αταξία. Το μάθημα των εικαστικών δεν μπορεί να είναι σαν τα υπόλοιπα μαθήματα όπου το παιδί μόνο του δουλεύει στο θρανίο και ο δάσκαλος επιβάλει την ησυχία. Είναι ένα ζωντανό μάθημα ..η τάξη πάλλεται. Δεν θα εμποδίσω το παιδί που έχει ολοκληρώσει την εργασία του με επιτυχία και θέλει να την δείξει στους συμμαθητές.. δεν θα το φιμώσω. Θα το ενθαρρύνω να επικοινωνήσει το δημιούργημά του.
Πολύ συχνά δουλεύω σε ΟΜΑΔΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Μη το φοβάστε….Τους αρέσει παρά πολύ. Βγαίνουν αισθητικά αριστουργήματα και είναι ένα θαυμάσιο πεδίο για αυτές τις αλληλεπιδράσεις που λέγαμε παραπάνω.
Επίσης σας προτρέπω να κάνετε ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΕΧΝΗΣ. Χρησιμοποιώ αφίσες γιατί είναι μια πιο πρακτική και γρήγορη λύση σε σχέση με τον πρότζεκτορα και μπορεί να γίνει μέσα στην τάξη εύκολα.
Αποφεύγετε τις πολλές πληροφορίες. Ποιος ζωγράφος, πότε, ποιο κίνημα, συνήθως αρκεί από την θεωρία. Αφήστε τα παιδιά να πουν για τα συναισθήματά τους . Θα ακούσετε πράγματα που δεν τα είχατε σκεφτεί ποτέ. Και θα δείτε πως η Τέχνη είναι κάτι που μπορεί να αντιληφθούν όλοι. Ακόμα και οι πιο μικροί.
Η ΓΚΟΥΕΡΝΙΚΑ
Μια από τις πιο δυνατές εμπειρίες που είχα με τα παιδιά ήταν με τη Γκουέρνικα. Ασχοληθήκαμε σε αρκετά μαθήματα. Μιλήσαμε, αναλύσαμε τις φιγούρες, μιλήσαμε για τον πόλεμο, για την Ζωή, για τη σπουδαία προσωπικότητα του Πικάσο, μιλήσαμε για τον κυβισμό…ζωγραφίσαμε την δική μας Γκουέρνικα…
Την τελευταία μέρα, τράβηξα τις κουρτίνες για να χαμηλώσει ο φωτισμός, είπα στα παιδιά να χαλαρώσουν πάνω στις καρέκλες τους, να κλείσουν τα μάτια και να φανταστούν πως περιπατάνε στους δρόμους της Γκουέρνικα λίγο μετά την καταστροφή. Ησυχία επικράτησε μέσα στην τάξη….ένα ένα άρχισε να λέει τι αισθάνεται..άλλοι εμπλούτισαν το σκηνικό με πολλές λεπτομέρειες…. Κάποιοι άλλοι περιέγραψαν φανταστικές ιστορίες από τη ζωή του νεκρού στρατιώτη και της μητέρας με το νεκρό βρέφος. Μετά ένα παιδάκι άρχισε να κλαίει. Μετά άλλο ένα και άλλο ένα. Κάποιο παρακάλεσε να σταματήσουμε αυτό που κάναμε γιατί οι εικόνες του πολέμου το τρόμαζαν . Και όπως κάναμε . Και εκεί τους εξήγησα πως μόλις είχαν μια έντονη εμπειρία με την Τέχνη. Μιλήσαμε πολύ και συνειδητοποίησαν τον σκοπό της τέχνης. Ακόμα και της Αλλόκοτης τεχνης. Ακόμα και οι αφηρημένες γραμμές, τα δύσμορφα σχέδια έχουν κάτι να μας πουν. Αισθανθήκαν τη Τέχνη. Και ήταν μόλις 10 χρονών.
ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΙΚΑΣΤΙΚΟ ΔΑΣΚΑΛΟ
Η προσωπική μου εμπειρία είναι πως άλλαξα ,..τα παιδιά με άλλαξαν. Βγήκα έξω από την αίθουσα…πέρα από τους τοίχους. Στο σχολείο που είμαι έχουμε στόχο με τα παιδιά, να προσπαθήσουμε να κάνουμε οικείους τους τοίχους του σχολείου. Να βγάλουμε τις αφίσες και τις τοιχογραφίες που είχε κάνει μια πολύ ταλαντούχα μαμά και να κάνουμε τις δικές μας παρεμβάσεις. Είναι πολύ σημαντικό κομμάτι, γιατί έρευνες έχουν δείξει πως η συμπεριφορά των παιδιών που ζουν σε ένα σχολικό περιβάλλον κατάλληλο για παιδιά, έχουν δραματικά πιο χαμηλά ποσοστά επιθετικότητας. Και αυτό είναι λογικό . Αισθάνονται το χώρο δικό τους. Όπως το δωμάτιό τους.
Θα αντιμετωπίσουμε τεράστιες δυσκολίες και αντιδράσεις. Πέρυσι για παράδειγμα, μια-μια εξαφανίζονταν οι μεγάλες εργασίες που είχαν κάνει τα παιδιά. Ανακάλυψα πως τις έσκιζε ο επιστάτης γιατί είχε βάψει με τα ίδια του τα χέρια τους τοίχους και δεν ήθελε να χαλάσει το χρώμα. Και δυστυχώς ο διευθυντής δεν με βοήθησε να το διαχειριστώ γιατί δεν ήθελε να διαταράξει τη σχέση του με τον επιστάτη…
Έχω την αίσθηση πως το σύστημα μας τραβαει σε μια διάσταση δημόσιου υπάλληλου. Αλλά δεν είμαστε δημόσιοι υπάλληλοι. Δεν είμαστε καν δάσκαλοι με την κλασική έννοια. Είμαστε εικαστικοί. Ας μην το ξεχνάμε και ας μην φοβόμαστε να το προβάλουμε.
Το εκπαιδευτικό σύστημα έχει κατασκευάσει έναν δάσκαλο (κινδυνεύουμε και εμείς από αυτήν την επιδημία) που πολύ σύντομα αφυδατώνεται, χάνει τον ενθουσιασμό του και την διάθεση για καινοτομίες. Αντί να εξελίσσεται και να γίνεται καλύτερος στον παιδαγωγικό του ρόλο, σύντομα διαπιστώνει πως έχει να αντιμετωπίσει άλλου είδους ζητήματα, σε ένα σχολικό περιβάλλον που μάλλον είναι εχθρικό για εκείνον και είναι δομημένο με έναν τέτοιο τρόπο που θα τον δυσκολέψει παρά θα τον ενθαρρύνει στη δουλειά του.
Μην αρνηθείτε την ιδιότητα του εικαστικού. Μην φοβηθείτε να βγάλετε την δύναμή σας, τη ματιά σας. Ο ίδιος ο χώρος των εικαστικών, το έχει διαχωρίσει: θα γίνεις είτε καλλιτέχνης είτε εκπαιδευτικός, δηλαδη, Δημόσιος υπάλληλος. Και αυτό είναι τόσο λάθος. Παράγουμε πολιτισμό. Παρεμβαίνουμε στην κοινωνία. Ποιος παρεμβαίνει περισσότερο; εκείνος που θα πουλήσει 3 έργα σε μια γκαλερί και θα γράψει ο επιμελητής ένα κειμενο που θα το διαβάσουν κάποιοι φίλοι και κάποιοι επαγγελματίες της τέχνης, ή ένας εικαστικός που αγγίζει και βαφτίζει στην τέχνη 400 παιδιά την εβδομάδα;
Το σχολείο, χρειάζεται τους εικαστικούς γιατί μόνο εμείς μπορούμε να οδηγήσουμε τα παιδιά σε αυτές τις εμπειρίες, γιατί οι ίδιοι έχουμε αυτήν την βιωματική εμπειρία με την τέχνη.
Οι ψυχίατροι/ ψυχολόγοι υποστηρίζουν πως είμαστε εικαστικοί επειδή μέσα από την δημιουργία θέλουμε να εκτονώσουμε το Τραύμα, την παιδική τραυματική εμπειρία που μπορεί να έχει διαφορετική διάσταση για τον καθένα μας. Από την άλλη, ειδικοί όπως ο Γκάρντερ (Πολλαπλή νοημοσύνη) υποστηρίζουν πως είναι κάποιος εικαστικός γιατί ο εγκέφαλός του λειτούργει με έναν συγκριμένο τρόπο, με το δεξή πλευρικό λοβό. Αντιλαμβανόμαστε με διαφορετικο τροπο τις εικόνες του κόσμου, από ότι ένας μαθηματικός, ένας μουσικός ή ένας φιλόλογος.
Έτσι όποια θεωρία και αν διαλέξουμε εκείνη του Τραύματος ή εκείνη την Πολλαπλής νοημοσύνης και οι δυο αποδεικνύουν πως μόνο ένας εικαστικός μπορεί να φέρει το παιδί σε αυτήν την κατανόηση του κόσμου.
Θυμηθείτε τη Vecchi. Μόνο εκείνη είδε το φως από τα δέντρα. Πόσες φορές έχουν γελάσει μαζί μας όταν σταματάμε με ενθουσιασμό για να παρατηρήσουμε μια σκιά, μια μουτζούρα στον τοίχο. Αντιλαμβανόμαστε την αρμόνια και τις αισθητικές σχέσεις ενώ οι άλλοι δεν μπορούν, γιατί απλά το νευρικό τους σύστημα λειτούργει διαφορετικά από το δικό μας. Κάτι σαν να λέμε, εμείς βλέπουμε με ευρυγωνιο φακό τον κόσμο και οι άλλοι με αναλογικό παλαιου τυπου. Κάπως έτσι.
Η σχέση μας με την τέχνη είναι βιωματική. Είναι στην καρδιά της ύπαρξης μας. Τα vibes μας είναι τέτοια που το παιδί μπορεί να εμπιστευτεί. Τα παιδιά του δημοτικού είναι σε μια ηλικιακή φάση περισσότερο τα μικρά, που το να εκφραστούν μέσα από τις τέχνες και ιδιαίτερα μέσα από τη ζωγραφική, είναι κάτι σαν τη φυσική τους γλώσσα,. Είμαστε εκείνοι που μιλάμε αυτήν την γλώσσα. Καταλαβαινόμαστε. Τους παρέχουμε ασφάλεια και κατανόηση
Έτσι κλείνοντας να θυμάστε αυτές τις λέξεις φράσεις κλειδιά:
ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ,
ΑΠΟΔΟΧΗ
ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑ
ΚΑΙ ΝΑ ΣΕΒΕΣΤΕ ΤΗΝ ΙΔΙΟΤΗΤΑ Σας ΣΑΝ ΕΙΚΑΣΤΙΚΟΙ.
ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ.
Προτεινόμενα βιβλία:
- REGGIO EMILIA : Οι χίλιες γλώσσες των 2παιδιών προσχολικής ηλικίας, C.Edwards and a., 2006,εκδόσεις ΠΑΤΑΚΗ.
- H Eικαστική αγωγή στην Ελληνική πραγματικότητα, Α. Βάος ,2000,(εκδόσεις Ελληνικά γράμματα)
